Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z olaylar kar\u015f\u0131s\u0131nda iki temel cevap veririz. Verilen refleks cevaplar otonom sinir sistemi denilen sinir sistemi taraf\u0131ndan y\u00f6netilir. Bu sistem 2 yap\u0131dan olu\u015fur:<\/p>\n
1) Sempatik sinir sistemi (SSS),<\/p>\n
2) Parasempatik sinir sistemi(PSS).<\/p>\n
Sempatik sistem v\u00fccudun acil durum cevab\u0131n\u0131 olu\u015fturur. Bu sistem aktive oldu\u011fu zaman; kalp at\u0131\u015f\u0131 ve solunum h\u0131zlan\u0131r, sindirim yava\u015flar veya durur, g\u00f6z bebekleri geni\u015fler ve terlemeye ba\u015flar\u0131z. Bu tepki ka\u00e7 veya sava\u015f tepkisidir. Beden tehlike ile ya sava\u015facakt\u0131r ya da ka\u00e7acakt\u0131r. Ormanda bir arslanla kar\u015f\u0131la\u015fma an\u0131ndaki tepkimiz olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.<\/p>\n
Parasempatik sistem ise sempatik sistemin kar\u015f\u0131t\u0131 tepkiden sorumludur. Kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan kriz sonras\u0131 bedenin sakinle\u015fme tepkisidir. Kalp ve solunum yava\u015flar, sindirim d\u00fczene kavu\u015fur, g\u00f6z bebekleri k\u0131s\u0131l\u0131r ve terleme durur.<\/p>\n
Bu iki cevap, sempatik sistem araban\u0131n gaz pedal\u0131na bas\u0131larak h\u0131zlanmas\u0131, parasempatik sistem ise fren pedal\u0131na bas\u0131lmas\u0131 ile yava\u015flamas\u0131 olarak alg\u0131lanabilir.<\/p>\n
G\u00fcnl\u00fck ya\u015fant\u0131m\u0131z iki bu iki sistemin etkile\u015fimi ile y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcr. \u00d6rne\u011fin; sabah kalk\u0131nca sempatik sistem aktifle\u015fmez ise keskin bir tansiyon d\u00fc\u015fmesi hissedilir, fakat SSS aktifle\u015fti\u011fi i\u00e7in v\u00fccudun dola\u015f\u0131m\u0131 artar. Yine benzer bir tepki de yemek yendi\u011fi zaman PSS mideye daha fazla kan g\u00f6nderir ve yeme\u011fin daha iyi hazmedilmesine yard\u0131mc\u0131 olur. A\u011f\u0131r bir spor yaparken hi\u00e7 a\u00e7l\u0131k hissetmeyiz fakat egzersizin ard\u0131nda rahatlama d\u00f6neminde PSS\u2019nin kontrol\u00fc ele almas\u0131 ile a\u00e7l\u0131k duygusu olu\u015fur. Bu iki sistem dengeli ve uyumlu \u00e7al\u0131\u015farak homeostazis<\/strong> denilen bedenin denge durumunda olmas\u0131n\u0131 sa\u011flar.<\/p>\n DENGE VE STRES<\/strong><\/p>\n Toplum ic\u0327inde bireyi tehdit eden ve zorlayan tehlikelere kars\u0327\u0131 go\u0308sterilen bedensel ve ruhsal tepkiye<\/em> stres denir. Gerilim, endis\u0327e, kus\u0327ku, tedirginlik, huzursuzluk, korku, heyecan gibi duygular\u0131n tamam\u0131n\u0131 veya bir k\u0131sm\u0131n\u0131 anlatan stres, gu\u0308nu\u0308mu\u0308zde yas\u0327am\u0131m\u0131z\u0131n bir parc\u0327as\u0131 olmus\u0327tur. Gittik\u00e7e zorlas\u0327an\/ zorlayan ya\u015fam kos\u0327ullar\u0131, h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fimlerin getirdi\u011fi belirsizlikler ve insan ilis\u0327kilerinin farkl\u0131la\u015fmas\u0131 stresi artt\u0131ran fakto\u0308rler aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n Stres en temelinde normal bir tepki olarak de\u011ferlendirilebilir, ancak uyum sag\u0306lama c\u0327abalar\u0131m\u0131z\u0131n yetersiz kald\u0131\u011f\u0131 ( yap\u0131lacak c\u0327ok is\u0327in olmas\u0131na kar\u015f\u0131n hic\u0327 zaman\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n hissedildi\u011fi ) durumlarda bir sorun haline gelmektedir. Ayr\u0131ca stres, ortada herhangi neden yokken ya da ger\u00e7ek bir neden olmad\u0131\u011f\u0131 durumlarda bile bireyi etkileyebilecek a\u015famaya gelmi\u015fse s\u00fcre\u011fen bir hal alm\u0131\u015f\u0327 demektir. Stresin ba\u015fl\u0131ca fiziksel belirtileri kalp \u00e7arp\u0131nt\u0131s\u0131, h\u0131zl\u0131 nefes al\u0131p verme, terleme, mide a\u011fr\u0131s\u0131 ve kas gerginli\u011fi ( a\u015f\u0131r\u0131 bir sempatik sistem cevab\u0131 ) olarak ortaya \u00e7\u0131kabilir. Zihinsel olarak ise insanlarda endis\u0327e hissi, uyku sorunlar\u0131, sinirlilik hali, davran\u0131\u015f\u0327 bozukluklar\u0131 ve daha ileri a\u015famalarda duyars\u0131zla\u015fmaya neden olmaktad\u0131r.<\/p>\n Stresin olu\u015fmamas\u0131 (?) ya da var olan stresin azalt\u0131lmas\u0131 i\u00e7in gerekli \u00f6nlemlerin zaman\u0131nda al\u0131nmas\u0131, bireysel verimlilik\/ ya\u015fam kalitesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan son kerte \u00f6nemlidir. G\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131m\u0131zda bireyin kayg\u0131 d\u00fczeyi \u00f6\u011frenmeye etki eder. Bireyler stres olu\u015ftu\u011funda verdikleri tepki (sempatik sistem aktifle\u015fmesi), \u00f6\u011frenme ve bellek ile ba\u011flant\u0131l\u0131 sinirsel sistemlerin i\u015fleyi\u015finde performans azalmas\u0131 ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Yani \u00f6\u011frenme azalmaktad\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc sempatik sistem cevab\u0131 bir ka\u00e7ma cevab\u0131 olup ormanda kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan arslana verdi\u011fimiz cevapt\u0131r dolay\u0131s\u0131 ile arslandan ka\u00e7arken ne kadar rahatl\u0131kla kitap okuyabilir veya herhangi yeni bir bilgiyi akl\u0131m\u0131zda tutabiliriz.!<\/p>\n Bas\u0327a c\u0327\u0131kma<\/strong><\/p>\n Bireyin kaynaklar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnde olarak de\u011ferlendirip, i\u00e7sel ve d\u0131\u015fsal taleplerin \u00fcstesinden gelmek i\u00e7in s\u00fcrekli de\u011fi\u015fen \/ geli\u015ftirilebilen bili\u015fsel ve davran\u0131\u015fsal \u00e7abalar\u0131n tamam\u0131 ba\u015fa \u00e7\u0131kma olarak ifade edilebilir.<\/p>\n Stresle ba\u015fa \u00e7\u0131kabilmek i\u00e7in; gerilim alt\u0131nda kalan bireylerin kendilerinde strese neden olan farkl\u0131 veya benzer etmenleri bilmesi, stresle ba\u015fa \u00e7\u0131kmada bireysel tutumlar\u0131 konusunda fark\u0131ndal\u0131k <\/strong>sahibi olmas\u0131 ve gerekti\u011finde bu y\u00f6ntemleri etkin \u015fekilde kullanabilmesi gerekmektedir. K\u0131saca stresle ba\u015fa \u00e7\u0131kma, stres fakt\u00f6rlerinin olu\u015fturdu\u011fu duygusal gerilimi azaltmak\/hatta yok etmek ya da bu gerilime dayanabilmek amac\u0131yla verilen davran\u0131\u015fsal ve duygusal tepkileri g\u00fc\u00e7lendirmesi uzun s\u00fcreli sa\u011fl\u0131kl\u0131 ya\u015fam i\u00e7in vazge\u00e7ilmez olarak alg\u0131lanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Otonomik disreg\u00fclasyon<\/strong> olarak adland\u0131r\u0131labilecek denge halinin olmamas\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde pek \u00e7ok hastal\u0131\u011f\u0131n temel kayna\u011f\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclebilir. Bedenlerimizin a\u015f\u0131r\u0131 stres \/ sempatik uyar\u0131 alt\u0131nda kalmas\u0131, uyaranlar\u0131n \u00e7oklu\u011fu, fark\u0131ndal\u0131ktan uzak alg\u0131lama sonucu yeni kazanm\u0131\u015f oldu\u011fumuz davran\u0131\u015flar sa\u011fl\u0131ks\u0131z bir ya\u015fam s\u00fcrd\u00fcrmemize neden olmakta.<\/p>\n En s\u0131k yap\u0131lan hatal\u0131 davran\u0131\u015fsal bir model olarak ders \u00e7al\u0131\u015fma al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131z verilebilir. \u00d6\u011frenmenin yerine ezberin ald\u0131\u011f\u0131 e\u011fitim modelimizde ders \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken i\u00e7ilen her bir kahve hem sempatik sistemi uyar\u0131r hem de s\u0131nav kayg\u0131s\u0131 ile artm\u0131\u015f sempatik aktivitenin daha kuvvetlenmesine neden olarak bir k\u0131s\u0131r d\u00f6ng\u00fc olu\u015fturur. Bu k\u0131s\u0131r d\u00f6ng\u00fc \u00f6\u011frenmeyi olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7le\u015ftirir. Beyin yeni bilgileri \u00f6\u011frenmek isterken dinlenmek ve uyumak ister bunun sonucu uykumuz gelir. Bu duruma birey yeni bir kahve ile tepki verir uyku ka\u00e7ar fakat sempatik sistem aktif oldu\u011fu i\u00e7in \u00f6\u011frenme zorla\u015f\u0131r. K\u0131sa s\u00fcreli haf\u0131zan\u0131n aktif oldu\u011fu bu model \u00f6\u011frenmeden ziyade ezberlemeye bunun sonunda da k\u0131sa zamanda unutmaya neden olur. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde insanlar\u0131n en \u00e7ok unutkanl\u0131ktan yak\u0131nmas\u0131 ger\u00e7ekten vitamin eksiklikleri ile a\u00e7\u0131klanabilir mi?<\/p>\n Yaz\u0131: Fizyolog Dr. G\u00f6khan Karaorman<\/p>\n \u00d6nemli hat\u0131rlatma: Bu metin Doktor G\u00f6khan Karaorman<\/strong> taraf\u0131ndan \u015eifa Sanatlar\u0131<\/strong><\/span> i\u00e7in kaleme al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Yazar\u0131n izni olmaks\u0131z\u0131n kullan\u0131lamaz ya da kopyalanamaz.<\/p>\n